زنان سرپرست خانوار ایرانی ۲۷ برابر بیشتر به سرطان مبتلا شده اند

آمارها گاهی روایتگر یک بحران خاموشند. تازه‌ترین یافته‌های «طرح جامع غربالگری سلامت جسمی بانوان سرپرست خانوار» سازمان بهزیستی، تصویری تکان‌دهنده از تقاطع فقر، نابرابری و بیماری در ایران ترسیم می‌کند؛ جایی که سرطان دیگر صرفاً یک مسئله پزشکی نیست، بلکه به نشانه‌ای از شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است. بر اساس این یافته ها، نرخ ابتلا به سرطان در میان زنان سرپرست خانوار تحت پوشش بهزیستی به  ۳۵۷۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با میانگین حدود ۱۳۰ موردی جمعیت عمومی زنان کشور، (بیش از 27 برابر جمعیت عمومی زنان کشور) یک هشدار جدی برای نظام سلامت و سیاست‌گذاری اجتماعی محسوب می‌شود؛ این آمار بیش از آنکه از شیوع یک بیماری سخن بگوید، از انباشت سال‌ها محرومیت، فرسایش معیشتی و به تعویق افتادن مراقبت‌های سلامت در میان زنانی حکایت دارد که بار تأمین معاش خانواده را نیز بر دوش می‌کشند. در چنین شرایطی، سلامت فردی نخستین قربانی بحران اقتصادی می‌شود و مراجعه به پزشک، انجام آزمایش‌های دوره‌ای و پیگیری علائم بیماری به اولویتی دست‌نیافتنی تبدیل می‌شود.

کشف ۱۲۰۰ مورد ابتلا در جریان غربالگری اخیر، پرسشی بزرگ را پیش روی متولیان سلامت و رفاه اجتماعی قرار می‌دهد: چه تعداد از این بیماران، در نبود این طرح، زمانی شناسایی می‌شدند که فرصت درمان مؤثر از دست رفته بود؟ اکنون مسئله فقط تشخیص بیماری نیست؛ چالش اصلی، تأمین هزینه‌های سنگین درمان، تداوم حمایت‌های بیمه‌ای و جلوگیری از تبدیل یک بحران سلامت به فاجعه‌ای انسانی در میان آسیب‌پذیرترین زنان جامعه است.

سرطان در زنان سرپرست خانوار؛ ۲۷ برابر نرخ بروز سرطان در زنان کل کشور

مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور در گفتگو با خبرفوری در اشاره به جزییات جدیدترین گزارش تحلیلی حاصل از «طرح غربالگری سلامت جسمی بانوان سرپرست خانوار» در سال ۱۴۰۴ بیان کرد: جدیدترین گزارش تحلیلی حاصل از «طرح جامع غربالگری سلامت جسمی بانوان سرپرست خانوار» در سال ۱۴۰۴، پرده از یک واقعیت نگران‌کننده برداشته و نشان می‌دهد که نرخ بروز سرطان در میان زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی، به شکلی معنادار بالاتر از میانگین کشوری است.

دکتر مریم خاک رنگین  در توضیح جزییات بیشتر تصریح کرد: بر اساس پایش گسترده‌ای که بر روی ۲۸۴ هزار و ۲۳۳ زن سرپرست خانوار صورت گرفت، تا پایان بهار ۱۴۰۵، تعداد ۸۰ هزار و ۷۱۷ نفر با همکاری شایسته معاونت بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مورد غربالگری قرار گرفتند که خروجی این فرآیند، شناسایی ۱۲۰۰ مورد ابتلا به انواع سرطان بوده است. این داده‌ها زمانی نگران کننده می‌شوند که بدانیم نرخ بروز سرطان در جمعیت عمومی زنان ایران حدود ۱۳۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر برآورد می‌شود، اما این رقم در میان زنان سرپرست خانوار تحت پوشش بهزیستی، به عدد تأمل‌برانگیز ۳۵۷۰ مورد رسیده است که حکایت از تمرکز بالای بیماری در این قشر آسیب‌پذیر دارد.

سرطان پستان  با اختصاص تقریبا 50 درصدی؛ صدرنشین تهدیدات سلامت

خاک رنگین در پاسخ به این سوال که کدام یک از انواع سرطان بیشترین فراوانی را داشته است، بیان کرد: در تحلیل سنخ‌شناسی این آمار، سرطان پستان با اختصاص ۴۸ درصد از کل موارد (۵۷۲ مورد) در رتبه اول قرار دارد و پس از آن، سرطان دهانه رحم با ۱۶ درصد و سرطان روده با ۱۲ درصد، بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین سایر سرطان‌ها از جمله غدد لنفاوی و ریه در ۲۴ درصد باقی‌مانده موارد شناسایی شده‌اند.  

وی خاطرنشان کرد: توزیع جغرافیایی این پایش نیز تفاوت‌های معناداری را در سطح کشور نشان می‌دهد به طوری که استان هرمزگان رکورددار این طرح است. پس از هرمزگان، استان‌های مازندران با ۵.۳ درصد، سمنان با ۵.۰۸ درصد، اردبیل با ۴.۰۸ درصد و یزد با ۴.۰۴ درصد در رتبه‌های بعدی نرخ ابتلا قرار دارند. همچنین در کلان‌شهرهایی نظیر تهران و مشهد، به ترتیب نرخ‌های ۳.۰۹ و ۳.۹۸ درصد به ثبت رسیده است که همگی از میانگین کشوری فراتر رفته‌اند.

چالش اصلی؛ تأمین هزینه‌های گزاف درمان

مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر لزوم هوشیاری در تحلیل این داده‌ها تاکید کرد: اگرچه شناسایی ۱۲۰۰ مورد ابتلا، گام بزرگی برای نجات جان این مادران محسوب می‌شود، اما نباید از نظر دور داشت که تشخیص دیرهنگام در این قشر به دلیل فشارهای شدید معیشتی، اولویت دادن به نیازهای فرزندان بر سلامت فردی و وجود برخی موانع فرهنگی و اقتصادی بسیار رایج است.

وی اظهار کرد: اگر این زنان وارد چرخه غربالگری نمی‌شدند، بسیاری از این موارد تا رسیدن به مراحل غیرقابل درمان پنهان می‌ماندند و در نهایت با هزینه‌های بسیار سنگین انسانی و درمانی به بیمارستان‌ها تحمیل می‌شدند. خاک رنگین با اشاره به اینکه در حال حاضر مرحله پیشرفت بیماری در این افراد به طور دقیق مشخص نیست، بر ضرورت پایداری این برنامه تأکید کرد و افزود:  صرفاً با یک مرحله غربالگری نمی‌توان به نتایج قطعی در کاهش بلندمدت نرخ سرطان رسید بلکه تنها با اجرای مداوم و مستمر این طرح است که می‌توان با اطمینان از تشخیص در مراحل اولیه سخن گفت و گام‌های موثری برای بهبود شاخص‌های سلامت در این جامعه هدف برداشت.

خاک رنگین با اشاره به هم‌افزایی با وزارت بهداشت در این طرح ادامه داد: پیروی مکاتبات رسمی و جلسات هماهنگی، تمامی مراکز زیرمجموعه معاونت بهداشت همکاری نزدیکی با بهزیستی داشتند که منجر به معرفی بیش از 80717 هزار نفر به مراکز بهداشتی شد. استان‌های خوزستان، خراسان رضوی و فارس بیشترین نرخ مشارکت را به خود اختصاص داده‌اند.

خاک‌رنگین خاطرنشان کرد: تشخیص دیرهنگام در این قشر به دلیل فشارهای معیشتی و اولویت دادن به نیازهای خانواده بر سلامت فردی بسیار رایج است. وی با اشاره به اینکه شناسایی این ۱۲۰۰ مورد گام بزرگی برای نجات جان این مادران است، چالش اصلی فعلی را «تأمین هزینه‌های گزاف درمان» دانست و با استناد به ظرفیت‌های قانون برنامه هفتم پیشرفت، خواستار تحقق مطالبات واقعی این بیماران شد.

حمایت کمتر از هزینه های واقعی درمان، کارآمدی طرح غربالگری را زیر سوال می برد

خاک‌رنگین با اشاره به بند «ث» ماده ۷۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت و آیین‌نامه اجرایی آن تأکید کرد: قانون‌گذار در این بند، دولت را مجاز کرده است که برنامه حمایتی درمان مازاد بر بسته بیمه پایه را برای دهک‌های پایین درآمدی اجرا کند، اما نکته حیاتی اینجاست که این "بسته حمایتی مازاد" طبق ماده ۵ آیین‌نامه، باید توسط شورای عالی بیمه تدوین شود. مطالبه جدی ما این است که این بسته خدمات، صرفاً یک مکمل عمومی نباشد، بلکه دقیقاً متناسب با هزینه‌های سنگین و کمرشکن درمان سرطان (شامل داروهای نوین شیمی‌درمانی، تست‌های تخصصی ژنتیک و خدمات بازتوانی) تدوین شود. با توجه به اینکه برخی از این زنان با ابتلای هم‌زمان به دو نوع سرطان دست‌ و پنجه نرم می‌کنند، هرگونه حمایتی کمتر از هزینه‌های واقعی درمان، عملاً کارآمدی طرح غربالگری را زیر سؤال می‌برد.

وی با تاکید بر بر اجرای بند «چ» همین ماده نیز بیان کرد؛ بندی که سازمان های بیمه گر را مکلف می‌کند از منابع حاصل از مالیات بر کالاهای آسیب‌رسان، برای پیشگیری و غربالگری سرطان‌های شایع هزینه کند. به گفته ناظر طرح، تخصیص سهم مشخص از این منابع برای استمرار غربالگری زنان سرپرست خانوار در سال‌های آتی، تنها راهی است که می‌تواند تشخیص را در مراحل اولیه ممکن کرده و از تبدیل شدن یک بیماری قابل درمان به یک بحران انسانی جلوگیری کند.

یکی از موانع عملیاتی موجود؛ سامانه سیب وزارت بهداشت

خاک رنگین افزود: پس از شناسایی موارد ابتلا در طرح غربالگری ۱۴۰۴، مرحله بعدی «مدیریت بالینی و پیگیری درمان» است. در این راستا، یکی از موانع عملیاتی موجود، عدم تبادل داده‌های لحظه‌ای بین سازمان بهزیستی و سامانه جامع سلامت «سیب» وزارت بهداشت است. برقراری دسترسی مدیریتی به داشبورد این سامانه، امکان پایش مستمر روند درمانی مددجویان را برای مددکاران اجتماعی سازمان فراهم می‌آورد. این شفافیت اطلاعاتی نه تنها کمک می‌کند تا از قطعی شدن فرآیندهای درمانی (به دلایل مختلف از جمله هزینه یا پیچیدگی‌های اداری) جلوگیری شود، بلکه داده‌های واقعی و به‌روزتری را برای ارزیابی اثربخشی طرح و سیاست‌گذاری‌های آتی در اختیار قرار می‌دهد.